Անցյալ տարի Մեծ Բրիտանիան և Եվրամիությունը Թուրքիա են ուղարկել գրեթե 650 հազար տոննա պլաստիկ թափոն՝ ավելի շատ, քան որևէ այլ երկիր։ Թափոնների վերամշակումն ապահովում է Թուրքիային աշխատատեղերով և էժան հումքով, սակայն լուրջ վնաս է հասցնում շրջակա միջավայրին, գրում է Bloomberg-ը։

Միջերկրածովյան ափին գտնվող Ադանալըօղլու լողափում պարբերաբար հայտնվում են մանրացված պլաստիկի վառ բեկորներ։ Փորձագետների կարծիքով՝ աղտոտման աղբյուրը կարող են լինել հարևան Ադանայի վերամշակող ձեռնարկությունները, որոնք աշխատում են նաև Մեծ Բրիտանիայից և եվրոպական այլ երկրներից եկող թափոնների հետ։

Պլաստիկի մասնիկները հայտնվում են ոռոգման ջրանցքներում, ապա՝ Սեյհան գետում և Միջերկրական ծովում, որտեղից ծովային հոսանքները աղտոտումը տարածում են ափամերձ գոտու երկայնքով։ Տեղի բնակիչները նկատում են հետևանքները․ սիրողական ձկնորս Ահմեթ Թաքարը պատմել է, որ մի անգամ պերկեսի փորում պլաստիկի կտոր է հայտնաբերել, իսկ վերջին տարիներին ձկան քանակը նվազել է։

Բնապահպանական հավակնություններ և ներմուծումից կախվածություն

Կլիմայական COP31 գագաթնաժողովից առաջ, որը կանցկացվի Անթալիայում, թուրքական իշխանություններն ու բնապահպանական կազմակերպությունները կոչ են անում խստացնել պայքարը պլաստիկով աղտոտման դեմ։ Թուրքիան ձգտում է հասնել պարտավորության, ըստ որի մինչև 2035 թվականը համաշխարհային թափոնների ծավալի աճի տեմպը պետք է կրճատվի երկու անգամ։ Ներկայում աշխարհում տարեկան ավելի քան 2,5 միլիարդ տոննա աղբ է առաջանում։

Բնապահպանները հանդես են գալիս պլաստիկի և միանգամյա օգտագործման փաթեթավորման արտադրության կրճատման, թափոնների արտահանման կանոնների խստացման և արտադրողների պատասխանատվության բարձրացման օգտին։

Եվրամիությունն արդեն համաձայնեցրել է փաթեթավորման թափոնների կրճատման միջոցառումները, մայիսին խստացրել է դրանց արտահանման կանոնները և նախատեսում է ընդունել շրջանաձև տնտեսության մասին օրենք, որը պետք է խթանի վերամշակված պլաստիկի պահանջարկը ԵՄ ներսում։ Մեծ Բրիտանիան ևս հայտարարում է աղբի արտահանման վերահսկողության մասին, սակայն շրջանաձև տնտեսության զարգացման ռազմավարություն դեռևս չի ներկայացրել։

Միևնույն ժամանակ, Եվրահանձնաժողովը սեպտեմբերին հայտնել է Թուրքիայում պլաստիկ թափոններին առնչվող լուրջ խնդիրների մասին։ Դրանց հետևանքների թվում են ծովային միջավայրի աղտոտումը, վայրի բնությանը հասցվող վնասը, աղբի բաց այրումը և ապօրինի կուտակումը։ Չնայած ստուգումների ուժեղացմանն ու տուգանքների ավելացմանը՝ թափանցիկության և տվյալների պակասը դժվարացնում է համակարգի նկատմամբ վերահսկողությունը։ Ընդսմին, Եվրահանձնաժողովը կարծում է, որ թափոնների մատակարարումները Թուրքիա պետք է շարունակվեն։

«Եվրոպան չի կարող աշխարհի մնացած մասից պահանջել ավելի բարձր բնապահպանական ստանդարտների պահպանում՝ առանց սեփական թափոնների համար պատասխանատվություն ստանձնելու»,- հայտարարել է Եվրախորհրդարանի պատգամավոր և շրջակա միջավայրի հարցերով նախկին եվրահանձնակատար Վիրգինիյուս Սինկյավիչյուսը։ Ըստ նրա՝ եթե եվրոպական պլաստիկն աղտոտում է ուրիշների գետերը, հողը և բնակավայրերը, դա ոչ թե վերամշակում է, այլ աղտոտման տեղափոխում այլ երկրներ։

Պլաստիկն աղտոտում է ծովը և գյուղատնտեսական հողերը

Պլաստիկ թափոնների ներմուծումը Թուրքիա կտրուկ աճեց 2018 թվականից հետո, երբ Չինաստանը դադարեց վերամշակել օտարերկրյա աղբը։ Անցյալ տարի Մեծ Բրիտանիան և ԵՄ-ն Թուրքիա գրեթե 650 հազար տոննա պլաստիկ թափոն ուղարկեցին։

Նոյեմբերի 21-ին Եվրամիությունը կարգելի թափոնների արտահանումն այն երկրներ, որոնք չեն մտնում Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության մեջ։ Թուրքիան կազմակերպության անդամ է, ուստի կարող է շարունակել ստանալ եվրոպական աղբ, իսկ մատակարարումների ծավալները՝ աճել։

Այս բիզնեսը տնտեսական առավելություններ ունի։ Վերամշակումը ստեղծում է աշխատատեղեր և փաթեթավորման, թղթի, տեքստիլի ու այլ ճյուղերի ձեռնարկություններին ապահովում է էժան հումքով։

«Մենք վերամշակում ենք պլաստիկ թափոնների մոտ 80%-ը, իսկ մնացածն ուղարկում ենք ցեմենտի գործարան, որտեղ այն այրում են որպես վառելիք»,- պատմել է Ադանայում վերամշակող ընկերության սեփականատեր Մեհմեթ Բաշաքը։ Ըստ նրա՝ ներմուծման աճը կօգներ պահպանել աշխատատեղերը հազարավոր սիրիացի փախստականների համար։ Թուրքիան ընդունում է ավելի քան երեք միլիոն սիրիացիների, և թափոնների վերամշակումն ունի նշանակություն թե՛ տնտեսության, թե՛ սոցիալական կայունության համար։

Սակայն բնապահպանական հետևանքները հաստատվում են ուսումնասիրություններով։ Ըստ այս տարի հրապարակված գիտական աշխատանքի՝ Ադանայի վերամշակող ձեռնարկություններից ներքև հոսող ջրամբարներում միկրոպլաստիկի խտությունը մինչև 132 անգամ բարձր է եղել, քան վերին հոսանքում։ Պլաստիկի որոշ տեսակների մասնիկներ հայտնաբերվել են միայն ներքևի հոսանքում, ինչը մատնանշում է ձեռնարկությունների գործունեության հետ հնարավոր կապը։

Միջերկրական ծովը պարունակում է համաշխարհային միկրոպլաստիկի մոտ 7%-ը, թեև նրան բաժին է ընկնում աշխարհի ջրի ընդհանուր ծավալի ընդամենը 1%-ը։ Հետազոտողների գնահատմամբ՝ Թուրքիային բաժին է ընկնում Միջերկրական ծով ամեն օր հասնող 730 տոննա պլաստիկ թափոնների մոտ 19,1%-ը։ Այդ ցուցանիշով տարածաշրջանի երկրների թվում այն զիջում է միայն Եգիպտոսին։

Աղտոտումն ավելի է խորանում գյուղատնտեսության, զբոսաշրջության թափոնների և այլ երկրներից, դրանց թվում՝ Սիրիայից, Լիբանանից ու Եգիպտոսից եկող աղբի պատճառով։ Միկրոպլաստիկ հայտնաբերվում է նաև Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի արդյունագործական ձկներում։

Ինչու Թուրքիան չի արգելում ներմուծումը

Չուքուրովայի համալսարանի ծովային կենսաբան Սեդաթ Գյունդողդուն, որը մասնակցել է Ադանայի ջրային ուղիների ուսումնասիրությանը, կարծում է, որ միակ լուծումը կարող է լինել թափոնների ներմուծման արգելքը։

«Յուրաքանչյուր երկիր պետք է ինքնուրույն զբաղվի իր թափոններով։ Եթե այն չկարողանա դրանք արտահանել, ստիպված կլինի վերամշակման կամ օգտահանման ուղիներ փնտրել, այլ ոչ թե աղտոտումը տեղափոխել այլ վայրեր»,- հայտարարել է գիտնականը։

Թուրքիայի «Զրո թափոն» ծրագիրը միտված է աղբի կրճատմանը և վերամշակման զարգացմանը։ Շրջակա միջավայրի նախարար Մուրաթ Քուրումի տվյալներով՝ թափոնների վերականգնման և վերամշակման մակարդակը 2017 թվականի 13%-ից աճել է, 2025 թվականին հասնելով 37,5%-ի։ Մինչև 2035 թվականը իշխանությունները մտադիր են այդ ցուցանիշը հասցնել 60%-ի։

Թուրքիան արդեն ներմուծված օտարերկրյա թափոնների նկատմամբ որոշ սահմանափակումներ է մտցրել, սակայն չի գնացել դրա լիակատար արգելքին։ Կառավարությունը հույս ունի, որ «Զրո թափոն» ծրագիրնը օրինակ կդառնա այլ երկրների համար և կնպաստի շրջանաձև տնտեսության զարգացմանը։

Սակայն պլաստիկի բեկորները շարունակում են ոռոգման ջրանցքներից ընկնել գյուղատնտեսական հողերի վրա։ Տեղացի աշխատող Հասան Աքթաշը պատմել է, որ մանդարինի այգին մշակելիս իր ցողիչը դադարել է աշխատել՝ պլաստիկի մասնիկներով խցանված ֆիլտրի պատճառով։

«Պլաստիկն ամենուր է։ Եվ մենք ոչինչ չենք կարող անել դրա դեմ»,- նշել է նա։